जुनाट वेदना: मन आणि शरीर
यांचा परस्पर संबंध ह्या लेखमालेतील पहिल्या आणि दुसऱ्या भागात आपण वेदनांच्या व्याख्या, स्वरूप आणि
थिअरीज जाणून घेतल्या होत्या. तसेच वेदनांसोबत येणारे अदृश्य सोबती, आणि वेदनेचे दुष्टचक्र ज्यामध्ये अडकून
आपण वेदनेला शरण जातो, वेदनांमुळे निर्माण होणारी
विचारप्रक्रिया पाहीली !
ह्याभागात आपण वेदनांवर प्रभावी ठरणारे मानसशात्रीय टेक्निक आणि उपचार बघणार आहोत!
जुनाट वेदनांवर औषोधोपचार सोबत मानसशात्रीय उपचार करताना दोन दृष्टिकोनावर भर दिला जातो :
1 बेहेव्हरल ऍप्रोच म्हणजेच वर्तणूक दृष्टिकोन
2 कॉग्निटिव्ह ऍप्रोच म्हणजेचबोधानिक दृष्टिकोन
1 बेहेव्हरल ऍप्रोच: ह्यामध्ये व्यक्तीला वर्तनावर फोकस करून तिला रिलॅक्ससेशन आणि स्नायू शिथिलीकरण, इमॅजिनेशन, च्या टेक्निक शिकवल्या जातात! ह्याटेक्निक मध्ये डायफ्रामॅटिक ब्रीदिंग
(पोटाने श्वास घेणे), प्रोग्रेसिव्ह मसल रिलॅक्सेशन (PMR), गाईडेड इमॅजिनेशन, ऑटोजेनिक
ट्रेनिंग शिकवले जाते . ह्या पद्धती आणि त्यांचा वेदना कमी होण्यामध्ये असणारा सहभाग बघणार आहोत!
डायफ्रामॅटिक ब्रीदिंग
(पोटाच्या स्नायूंनी श्वास घेणे) आणि प्रोग्रेसिव्ह मसल रिलॅक्सेशन (PMR) हे दोन्ही दीर्घकालीन वेदना व्यवस्थापनात वापरले जाणारे मूलभूत मनोशारीरिक
उपचार आहेत. अतिसंवेदनशील मज्जासंस्थेमध्ये, मेंदू सतत 'लढा किंवा पळा'
(fight-or-flight) अवस्थेत अडकलेला असतो. ही
दोन तंत्रे शारीरिक नियंत्रक म्हणून काम करतात, आणि शरीराला यांत्रिकरित्या
'विश्रांती आणि पचन'
(rest-and-digest) अवस्थेत जाण्यास भाग
पाडतात.
1. डायफ्रामॅटिक
ब्रीदिंग (पोटाने श्वास घेणे)
दीर्घकालीन तणाव किंवा
वेदनांनी ग्रस्त असलेले बहुतेक लोक छातीतून श्वास घेतात. या उथळ, जलद श्वासोच्छवासामध्ये छाती आणि खांद्याच्या स्नायूंचा वापर होतो, ज्यामुळे शरीरावर हल्ला होत असल्याचा संकेत मेंदूला मिळतो आणि त्यामुळे चिंता
व स्नायूंचा ताण आणखी वाढतो.
पण जेव्हा आपण पोटातून श्वसन करतो तेव्हा श्वसनाचे कार्य छातीच्या स्नायूंपासून दूर होऊन फुफ्फुसांच्या तळाशी असलेल्या
मोठ्या स्नायू, म्हणजेच डायफ्रामवर जाते. त्यामुळे डायफ्रामच्या खोल, लयबद्ध हालचालीमुळे
पॅरासिम्पॅथेटिक मज्जासंस्थेचा मुख्य मार्ग असलेल्या व्हेगस नर्व्हला (Vagus Nerve) उत्तेजित केले जाते. जेव्हा व्हेगस नर्व्ह उत्तेजित होते, तेव्हा ती हृदयाला मंदावण्याचा आदेश देते, रक्तदाब कमी करते आणि
कॉर्टिसोल व ॲड्रेनालाईनसारख्या तणाव संप्रेरकांच्या (स्ट्रेस हार्मोन्सच्या)
स्रावाला प्रतिबंधित करते.
दीर्घकाळ श्वास सोडल्याने
हृदयाच्या ठोक्यांमधील बदल (Heart Rate Variability - HRV) वाढतो, जे थेट शरीराची धोक्याची सूचना देणारी यंत्रणा मंद करून, ते मेंदूची अति-सतर्कता कमी करते, ज्यामुळे भावनिक त्रास आणि
वेदनेची संवेदनात्मक तीव्रता यशस्वीरित्या कमी होते.
ह्यामध्ये रुग्ण आपला एक हात छातीवर आणि दुसरा पोटावर ठेवतो. ते नाकातून हळू हळू श्वास
घेतात, याची खात्री करतात की फक्त पोटावरचा हात वर येईल आणि छाती
तुलनेने स्थिर राहील. त्यानंतर ते तोंडातून हळू हळू श्वास सोडतात, आणि श्वास सोडण्याचा कालावधी श्वास घेण्याच्या कालावधीपेक्षा जास्त ठेवतात
(उदा. ४ सेकंद श्वास घ्या,
६ सेकंद सोडा).
2 प्रोग्रेसिव्ह
मसल रिलॅक्सेशन (PMR)
१९२० च्या दशकात अमेरिकन
डॉक्टर एडमंड जेकबसन यांनी विकसित केलेली PMR ही उपचारपद्धती एका साध्या
शारीरिक तत्त्वावर आधारित आहे: जर शरीराचे स्नायू पूर्णपणे शिथिल असतील, तर शरीर मानसिकदृष्ट्या कमी चिंताग्रस्त होते.
दीर्घकालीन वेदनांमध्ये, रुग्ण अनेकदा दुखापत झालेल्या भागाचे संरक्षण करण्यासाठी नकळतपणे स्नायू
ताणतात. कालांतराने, हे सतत स्नायू ताणण्याची सवय लागते, ज्यामुळे सर्वत्र स्नायूंचा थकवा, रक्तप्रवाहात अडथळा आणि
दुय्यम वेदना होतात. तीव्र वेदना असलेले रुग्ण अनेकदा स्नायू शिथिल झाल्यावर
प्रत्यक्षात कसे वाटते हे जाणण्याची क्षमता गमावतात, कारण त्यांची
मूळ स्थिती 'सतत ताणलेले' अशी ठरलेली असते. पीएमआर (PMR) शारीरिक विरोधाभासाद्वारे कार्य करते. जाणीवपूर्वक ताण वाढवून, जेव्हा ताण सोडला जातो तेव्हा मेंदूला एक तीव्र, स्पष्ट संकेत
मिळतो.
पीएमआर (PMR) शारीरिक संरक्षण आणि ताठरपणाच्या वर्तनांना कमी करते, ज्यामुळे यांत्रिक वेदना टिकून राहतात. वाढलेल्या स्नायू शिथिलतेमुळे स्थानिक
रक्त परिसंचरण सुधारते, ज्यामुळे घट्ट स्नायूंच्या ऊतींमध्ये अडकलेली दाहक रसायने
बाहेर टाकली जातात. याव्यतिरिक्त, हे रुग्णाला दैनंदिन
जीवनातील शारीरिक ताणाची सुरुवातीची चिन्हे ओळखायला शिकवते, जेणेकरून तीव्र वेदनांचा उद्रेक होण्यापूर्वी ते जाणीवपूर्वक तो ताण सोडू
शकतील.
ह्यामध्ये रुग्ण पद्धतशीरपणे शरीरातील प्रमुख स्नायू गटांवर (उदा. पाय, पोटऱ्या, मांड्या, हात, खांदे, जबडा) उपचार करतो. प्रत्येक गटासाठी, ते क्रमाने ५ ते ७ सेकंदांसाठी स्नायूंना घट्ट ताणतात आणि नंतर पुढच्या गटाकडे
जाण्यापूर्वी १५ ते २० सेकंदांसाठी शिथिलतेच्या जाणिवेवर तीव्रतेने लक्ष केंद्रित
करून, तो ताण पूर्णपणे अचानक सोडतात.
3. गाईडेड इमॅजिनेशन
हे एक संज्ञानात्मक-वर्तणूक
तंत्र आहे, ज्यामध्ये रुग्ण आपल्या कल्पनाशक्तीचा वापर करून आपल्या
मनात स्पष्ट, शांत आणि तपशीलवार संवेदी अनुभव तयार करतो.
यामागील मूळ वैज्ञानिक आधार
असा आहे की, मेंदूला स्पष्टपणे कल्पना केलेली घटना आणि वास्तविक घटना
यांमधील फरक ओळखणे कठीण जाते. जर तुम्ही डोळे मिटून आंबट, रसरशीत लिंबाचा तुकडा चावल्याची कल्पना केली, तर तुमच्या
तोंडात अक्षरशः लाळ सुटेल. मार्गदर्शित प्रतिमाकल्पना शरीराला शारीरिकरित्या शांत
करण्यासाठी नेमकी हीच यंत्रणा वापरते. उदाहरणार्थ, ते त्यांच्या
ठणकणाऱ्या वेदनेची कल्पना एका तेजस्वी लाल, चमकणाऱ्या आगीच्या
गोळ्याच्या रूपात करू शकतात, आणि मग ती आग विझेपर्यंत
आणि तिचे एका सौम्य, शांत निळ्या प्रकाशात रूपांतर होईपर्यंत त्यावर हळूहळू थंड, निळे पाणी ओतण्याची कल्पना करतात.
हे कसे करायचे? ह्या टेक्निक मध्ये एखाद्या चिकित्सकाच्या, ऑडिओ रेकॉर्डिंगच्या किंवा कालांतराने स्वतःच्या मार्गदर्शनाखाली, रुग्णाला एका "सुरक्षित, शांत जागेची" (जसे की
शांत समुद्रकिनारा किंवा जंगलातील सूर्यप्रकाशित केबिन) कल्पना करण्यास प्रवृत्त
केले जाते. बहुसंवेदी सहभाग म्हणजेच पंचेंद्रियेचा
सहभाग ही याची गुरुकिल्ली आहे. हे
केवळ ती जागा पाहण्यापुरते नाही; रुग्णाला लाटांचा आवाज
ऐकण्यास, त्वचेवर उबदार सूर्यप्रकाश अनुभवण्यास आणि खारट हवेचा वास
घेण्यास प्रवृत्त केले जाते. ह्यामध्ये अश्या दृश्याची कल्पना करायला लावली जाते जेणेकरून मेंदू रिलॅक्स आणि सुखकारक लहरी अनुभवतो
मेंदू या गुंतागुंतीच्या, सुखद संवेदी माहितीवर प्रक्रिया करण्यात पूर्णपणे व्यस्त असल्यामुळे, येणाऱ्या वेदनांच्या संकेतांवर प्रक्रिया करण्यासाठी त्याच्याकडे कमी
संज्ञानात्मक क्षमता शिल्लक राहते. हा संज्ञानात्मक विचलनाचा एक अत्यंत सक्रिय
प्रकार आहे. यामुळे एंडोर्फिन (शरीरातील नैसर्गिक वेदनाशामक) स्रवतात आणि
अमिग्डाला शांत होतो, ज्यामुळे वेदनेशी संबंधित चिंता कमी होते.
4. ऑटोजेनिक ट्रेनिंग
१९२० च्या दशकात जर्मन
मनोचिकित्सक योहान्स शुल्त्झ यांनी विकसित केलेल्या ऑटोजेनिक ट्रेनिंगचा अर्थ
"स्व-निर्मित" किंवा प्रशिक्षण असा होतो. हा स्व-संमोहन आणि
शिथिलीकरणाचा एक पद्धतशीर प्रकार आहे, जो रुग्णाला जडपणा आणि
उष्णतेच्या शारीरिक संवेदना अनुभवण्यासाठी आपल्या शरीराला आज्ञा देण्यास शिकवतो.
पीएमआर (PMR) शारीरिक स्नायूंच्या आकुंचनावर अवलंबून असते, तर ऑटोजेनिक ट्रेनिंग पूर्णपणे निष्क्रिय असून मानसिक स्व-सूचनांवर अवलंबून
असते.
हे पुढीलप्रकारे
कार्य करते:
रुग्ण एका शांत जागेत बसतो
किंवा झोपतो आणि शरीराच्या वेगवेगळ्या भागांवर लक्ष केंद्रित करून, स्वतःशीच पुढील मूलभूत शाब्दिक सूचना
शांतपणे पुन्हा पुन्हा म्हणतो:
१. जडपणा: "माझे हात
आणि पाय खूप जड झाले आहेत." (यामुळे स्नायूंना खोलवर शिथिलता येते).
२. उष्णता: "माझे हात
आणि पाय खूप गरम झाले आहेत." (यामुळे परिघीय रक्तवाहिन्यांचे
विस्फारणे/रक्तप्रवाह वाढतो).
३. हृदयाचे नियमन:
"माझ्या हृदयाचे ठोके शांत आणि नियमित आहेत."
४. श्वसन: "माझा श्वास
शांत आणि स्थिर आहे."
५. पोटातील उष्णता:
"माझे सोलर प्लेक्सस (मणक्याचा मध्यभाग) उबदार आहे."
६. थंड कपाळ: "माझे
कपाळ थंड आहे."
दीर्घकालीन वेदना आणि
तणावामुळे रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात (रक्तवाहिन्या अरुंद होतात) आणि
स्नायूंमध्ये ताण निर्माण होतो, ज्यामुळे शारीरिकरित्या
अवयव थंड होऊन ताठर होतात. "उबदारपणा"ची सूचना वारंवार दिल्याने, मेंदू रक्तवाहिन्या प्रसरण पावण्यास (रक्तवाहिन्या उघडण्यास) प्रवृत्त करतो.
यामुळे ताठर झालेल्या स्नायू आणि नसांकडे उबदार, ऑक्सिजनयुक्त
रक्त वेगाने परत येते. "जडपणा"ची सूचना ऐच्छिक हालचाल प्रणालीवर मात
करते, ज्यामुळे स्नायू पूर्णपणे शिथिल होतात.
दीर्घकालीन वेदना टिकवून
ठेवणाऱ्या घटकांना ते कसे लक्ष्य करतात
ह्या मनोशारीरिक टेक्निक व्यक्तीला अगतिक आणि असहायतेच्या अवस्थेतून
("माझे शरीर निकामी झाले आहे") कर्तृत्वाच्या अवस्थेत ("मी माझ्या
मनाचा वापर करून माझे हात गरम करू शकतो आणि माझे स्नायू शिथिल करू शकतो")
आणतात. त्या व्यक्तीमधील भीती आणि चिंतेच्या भावनेऐवजी सुरक्षिततेची आणि शांततेची खोलवर रुजलेली भावना
स्थापित करतात.
या तंत्रांचा सराव करणे हे
एक हेल्दी कोपिंग मेकॅनिझम म्हणून काम करते, जे वेदनांबद्दलचे हानिकारक आणि अतार्किक विचार करणे किंवा घाबरल्यामुळे होणारी अचल अवस्था
यांसारख्या प्रतिकूल सवयींची जागा घेते.
या मनोशारीरिक उपचारपद्धती
अत्यंत महत्त्वाच्या आहेत,
कारण त्या वेदनेचे दार उघडे ठेवणाऱ्या वर्तनात्मक, भावनिक आणि संज्ञानात्मक घटकांशी जे आपण ह्या लेखाच्या आधीच्या भागातील वेदनेचे दुष्टचक्रामध्ये पहिले आहेत, त्यांना मॅनेज करतात आणि व्यक्तीला वेदनांना सकारात्मकतेने हाताळण्यास मदत करतात .
पुढील भागात आपण कॉग्निटिव्ह म्हणजेच बोधनीक अप्रोच आणि त्याचा टेक्निक बद्दल माहिती घेऊयात (क्रमशः )
रोहिणी फुलपगार
9637665522
RCI Registered Mental Health Professional
Consultant Psychologist
Trained Life Coach
