साक्षी नेहमीच उदास, तणावग्रस्त असायची, तिच्या बोलण्यात नेहमीच तक्रारीचा सूर असायचा! तिच्या जीवनात किती गोष्टींची कमतरता आहे हेच त्या सुरांतून बाहेर यायचे! कमी उत्पन्न, कमी संधी, कोणाची मदत नाही, घरातील माणसे मनासारखी नाही, आजूबाजूचे लोकं चांगली नाहीत, रस्त्यावर किती गर्दी, कामाचे कौतुक नाही, आनंदाची कमी, कामाचा लोड!
एकदा तिची शाळेतील मैत्रीण समीरा तिला भेटली, तिचा उदास चेहरा आणि चिडचीड होणारी मनःस्थिती बघून तिला म्हणाली ,
" तुला खरंच असं वाटतेय का साक्षी, तुझ्या आयुष्यात काहीच चांगले नाही. रोजच्या जीवनात काही चांगले घडत नाही? मी तुला एक काचेची बरणी देते, तू रोज तुझ्या आयुष्यात दिवसभरात तुझ्यासाठी चांगल्या असलेल्या आणि तुला आनंद देऊन गेलेल्या कोणत्याही 3 गोष्टी लिहून ह्या बरणीत टाकायच्या! एक महिन्याने परत आपण भेटू तेव्हा ही बरणी तू मला परत दे."
महिन्याने जेव्हा साक्षी आणि समीरा भेटल्या तेव्हा समीरा ने साक्षी ला एक एक चिठ्ठी वाचायला सांगितली.
पहिल्या दिवशी साक्षी ने लिहिले होते, सकाळी उठले तर प्रदीप, नवऱ्याने गिझर चालू ठेवला होता त्यामुळे लगेच गरम पाणी मिळाले..एका चिठ्ठीत होते, कामावर आज खूप लोड होता चहा प्यायचे मनात होते,तेवढ्यात प्युन ने सगळ्यांसाठी टेबलवर गरम चहाचे कप ठेवले.. एका चिठ्ठीत होते ट्रॅफिक ला थांबले असताना गजरा विकणारी मुलगी गाडीजवळून गेली, मस्त सोनचाफ्याचा वास धुंद करून गेला..एक चिट्ठीत लिहिले होते ,आज घरी आले तर लेकाने छान स्माईल करत कॉफीचा मग हातात दिला..आज एक मुलगी माझ्याकडे बघून हसली..सकाळी मॉर्निग वॉक ला गेले..ऐन मिटिंग मध्ये इंटरनेट बंद पडले नाही..लाईट नव्हती पण फोन फुल चार्ज होता..आज शरीरात काही दुखत खुपत नाही ..आज आई बाबांचा फोन आला..आज सासूबाईंशी मागच्या आठवणी वर बोलणे झाले...आज गोष्टी जाग्यावर सापडल्या...
वाचता वाचता साक्षी थोडे स्मित करू लागली कारण एकामागूनक असे छोट्या छोट्या क्षणांनी भरलेलं जग जे तिला आनंद देत होते आणि तिच्या आयुष्यात समाधान आणत होते ते समोर येत होते. ती समीराला म्हणाली; अगं ..हे सगळे माझ्याकडे होतंच ..पण मी कधी पहिलेच नाही.
समीरा हसून म्हणाली, साक्षी ह्या सगळ्या छोटया, क्षुल्लक गोष्टीची मनात नोंद घेणे म्हणजे कृतज्ञता आहे
! कृतज्ञता नसेल तर जग धूसर दिसते, कृतज्ञता जोपासली कि जग तसेच असले तरी दृष्टी बदलते.
त्या दिवसानंतर साक्षी चे आयुष्य बदलले नाही,पण आयुष्याकडे पाहण्याची नजर बदलली, तिला कळले कि खरंच कृतज्ञता मनाचे औषध आहे.
मानसिक आरोग्याबाबत चर्चा करताना आपण तणाव, नैराश्य, चिंता, नकारात्मक विचार, हानिकारक सवयी आणि भावनिक गोंधळ, ह्या सगळ्यांवर भर देतो; पण मनाचे सकारात्मक संवर्धन करण्यासाठीच्या घटकांकडे अनेकदा दुर्लक्ष करतो. मनाला शांत ,स्थिर आणि आंनदी बनवण्यासाठीचा एक प्रभावी घटक आहे कृतज्ञता!
कृतज्ञता म्हणजे
आपल्या दैनंदिन जीवनातील मोठ्या
आणि अगदी छोट्या गोष्टी ज्या तुम्हाला आनंद देतात, काही मदतगार ठरतात, शिकवण देतात अश्या
सगळ्या गोष्टींची मनात नोंद घेणे आणि त्याबद्दल त्यांची प्रशंसा करणे! कृतज्ञता म्हणजे आयुष्यातील लहानातील लहान चांगल्या गोष्टींकडे सजगतेने पाहणे आणि त्याबद्दल सकारात्मक अभिव्यक्ती बाळगणे.
मला चालण्यासाठी दोन पाय आहेत!
संभाषण करायला अवतीभोवती माणसे आहेत, नातेवाईक आहेत.
मी विचार करू शकते, निर्णय क्षमता आहे.
मला घरात 2 वेळा जेवणाची सोय आहे.
मी मला आवडणारे संगीत ऐकू शकते.
फुटकळ गप्पा मारायला मित्र /मैत्रीण आहेत.
मी विनासायास श्वास घेऊ शकतो.
बस मध्ये बसायला जागा मिळाली.
संध्याकाळचे रंगबिरंगी आकाश बघू शकते.
लिस्ट फार मोठी व न संपणारी आहे…..
कृतज्ञता मनासाठी औषध का आहे ?
तणाव कमी करते: कृतज्ञेमध्ये आपण ज्या गोष्टींची सकारात्मकपणे नोंद घेतो,त्या गोष्टीचे आभार मानतो तेव्हा मेंदू शांत होतो, त्यामुळे कॉर्टिसॉल नावाचे स्ट्रेस हॉर्मोन चा स्त्राव कमी होतो. आपला फोकस नाकारत्मकतेकडून सकरात्मकतेकडे आल्याने साहजिकच तणाव कमी होतो.
मूड स्विंग
होत नाही : कृतज्ञतेचा सराव करणाऱ्या लोकांमध्ये डोपामिन आणि सेरोटोनिन हि आनंद निर्माण करणारी रसायने वाढतात त्यामुळे व्यक्तीचा मूड स्थिर राहतो.
झोप सुधारते : कृतज्ञतेचा सराव केल्याने आपला फोकस जे नाही त्याकडून कडून जे आहे कडे वळतो त्यामुळे नकारात्मक विचार कमी असतात, मेंदू शांत असतो त्यामुळे झोप लागते.
नातेसंबंध आणि सामाजिक संबंध मजबूत
होतात: कृतज्ञ व्यक्ती इतरांबरोबर आपला व्यवहार आणि संबंध निरोगी आणि सुरक्षित ठेवतात त्यामुळे ते चांगल्याप्रकारे जोडले जातात. नात्यांमध्ये काही शोधण्याऐवजी जे आहे ते सदृढ करण्याकडे कल असल्याने त्यांना एकटेपणा जाणवत नाही.
आत्मविश्वास आणि आत्मसन्मान वाढतो: कृतज्ञतेमुळे " मी किती कमी आहे,
माझ्याकडे किती नाही" यापेक्षा मी किती समृद्ध आहे , माझ्याकडे किती जास्त आहे! हि भावना निर्माण झाल्याने आत्मविश्वास वाढतो.
नकारात्मक विचारांवर नियंत्रण येते: मेंदूचा नैसर्गिक कल नेहमी धोका,त्रास, समस्या इथे असतो ज्याला आपण निगेटिव्हिटी
बायस म्हणतो, कृतज्ञता हा बायस बदलते त्यामुळे मन समस्यांमध्ये
अडकून न पडता त्या समस्येचे समाधान शोधून लागते.
शारीरिक आरोग्य: कृतज्ञतेच्या सरावाने स्ट्रेस लेवल कमी होत जाते, इम्यून सिस्टीम मजबूत होते त्यामुळे शारीरिक आजारांचे प्रमाण सुद्धा कमी होते .
कृतज्ञता मनाला
कशी बदलते ?
कृतज्ञता पैलूंचा मेंदूच्या उजव्या भागातील सुपीरिअर टेम्पोरल कॉर्टेक्स ज्यामध्ये भावना, स्मृती, स्वायत्त कार्ये आणि प्रोत्साहन संबंधित कार्ये चालतात त्यावर परिणाम होतो.
न्यूरॉबियॉलॉजिकल पातळीवर कृतज्ञता आपल्या चिंता ह्या प्रतिक्रियांना सक्रिय करणाऱ्या सिम्फाथेटिक नर्व्हस सिस्टीम ला नियंत्रित करते आणि मानसिक पातळीवर मेंदूला चिंताग्रस्त नकारात्मक विचारांना गाळून सकारात्मक विचारांवर फोकस करायला मदत करते.कृतज्ञता अमिग्डला ची अति सक्रियता कमी करते, त्यामुळे चिंता आणि भीती ह्या भावनांवर नियंत्रण येते.
कृतज्ञते मुळे मेंदूमध्ये नवीन न्यूरल पाथवे तयार होतात (सामान्य भाषेत मेंदूतील रस्ते) ज्यामुळे सकारात्मक विचारांची सवय लागते. थोडक्यात, कृतज्ञता मेंदूचे रि-वायरिंग करते
कृतज्ञता सराव करण्याचे टिप्स :
कृतज्ञता जर्नालिन्ग: दररोज झोपताना दिवसभरातील कोणत्याही 3 किंवा 5 गोष्टी ज्यामुळे तुम्हाला आनंद झाला, अल्प का होईना मदत झाली अथवा त्याचे महत्व आतापर्यंत लक्षात आले नाही अश्या गोष्टी डायरी मध्ये लिहा.उदा. आज मित्राने चहा पाजला , मी निरोगी आहे आणि मी चालू शकतो, आज बॉस च्या केबिन मध्ये 3/4 वेळाच जावे लागले, सिग्नल ला थांबलो असता पक्षांचा थवा आकाशात दिसला ,सुंदर दृश्य होते.
कृतज्ञता ध्यान : डोळे बंद करून 5/10 मिनिटांचे ध्यान करायचे आणि त्यात तुम्हाला ज्या गोष्टींबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करायची त्याचे चिंतन करायचे. उदा. आज मला ठरल्याप्रमाणे
सकाळी 6 ला जाग आली मी आभारी आहे
, सकाळी जाताना ट्राफिक लागले नाही ,मी आभारी आहे, आज सहकाऱ्याने त्याचा डबा शेअर केला ज्यात मला आवडणारी भाजी होती मी आभारी आहे
, मी जिवंतआणि निरोगी आहे मी आभारी आहे
. बस वेळेवर आली त्यामुळे मला लेट मार्क मिळाला नाही मी आभारी आहे
कृतज्ञता संदेश : आठवड्यात एकदा तरी कोणाला तरी कृतज्ञतेचा संदेश पाठवा , व्हाट्स अँप करा . उदा. तुझ्यातील अमुक वैशिष्ट्ये मला आवडतात, तुमच्याशी साध्या गप्पांची मैफिल म्हणजे माझा आनंद आहे,
तुला धन्यवाद म्हटलेले आवडणार नाही पण तरी ही तुझी वेळेवर केलेली मदत महत्वाची आहे धन्यवाद !
कृतज्ञता वॉक: बाहेर फिरताना आजूबाजूंच्या
गोष्टींसाठी कृतज्ञ व्हा ,झाडे ,पक्षी ,हवा ,आकाश हे सगळे तुमच्या चालण्यासोबत जोडले जाते त्यामुळे एंडोर्फिन्स वाढतात.
फॅमिली कृतज्ञता: रोज कुटुंबासोबत जेवताना एक तरी कृतज्ञता व्यक्त करा जेणे करून मुलांना सुद्धा सवय लागेल आणि तुमचा सराव चालू राहील.
कृतज्ञता म्हणजे फक्त थँक यू म्हणून पुढे जाणे नाही, तर ती दैनंदिन जीवनाची सवय असावी कारण कृतज्ञता म्हणजे परिस्थिती बदलण्याचे जादूचे तंत्र नाही तर आपल्या मनाची खिडकी उघडण्याची कला आहे.
जीवनात किती अंधार आहे त्यापेक्षा त्या अंधारातूनही किती प्रकाश झिरपतो हे पाहायला शिकवणारा दृष्टिकोन म्हणजे कृतज्ञता!
लहान गोष्टीची दखल घेतली कि मोठ्या गोष्टींची गरज कमी वाटते, आपली पावले जड असली तरी मन हलकं होतं . समस्या तश्याच असतात पण आपण अधिक मजबूत होतो.
कृतज्ञता म्हणजे मनाचा श्वास- जितक्या वेळा तिला जागा देऊ
,तितके जीवन शांत, अर्थपूर्ण होते म्हणून कृतज्ञतेचा सराव करा कारण ती मनाचे औषध आहे .
रोहिणी फुलपगार
Clinical psychologist and life coach
9604968842
